• Onbedoelde Schade
• Research/richtijnen leden Endegeest Convent internisten-consulenten GGz
• Auto-immuunziekte
• Endocrinologische ziekte
• Hersenziekte
• Infectieziekten
• Leverziekte
• Nierziekte
• Handboeken
• Historie
• Online bronnen voor onderwijspresentaties
• Online cursussen en presentaties
• Online tijdschriften
• Theorie en diagnostische classificatie
• View-on-the-art
• Stelling 6 ARCHIEF onder Psychische stoornissen door een somatische aandoening (online 1/10/03)

Deze subrubriek bevat documenten die kunnen worden geraadpleegd bij het voorkomen en beoordelen van (on)vermijdbare schade door medisch handelen. De informatie sluit aan bij het veldonderzoek (Trimbos en NIVEL) 2009 in de GGz.

Van groot belang in Nederland als uitgangspunt voor 'good practice': www.ggzrichtlijnen.nl

De rubriceringen volgen de indeling in het onderzoeksprotocol  met name de 'triggers' dat is een gebeurtenis (uit onderzoek bekend als geassocieerd met onbedoelde schade), die de behandelaars kunnen attenderen op een verhoogd risico van behandeling. Wat definieert hierin het begrip schade? Criteria zijn het gelijktijdig optreden van een onbedoelde (lichamelijke en/of geestelijke) ongewenste gebeurtenis, met tijdelijke of permanente gezondheidsbeperking en/of verlengd verblijf of overlijden, en veroorzaakt door zorgverlener en/of zorgsysteem

Trigger 1-18: signalen (deze 'triggers) zijn bij eerste beoordeling op te vatten als een aanwijzing voor schade. Bij tweede beoordeling moet de schade worden geanalyseerd op grond van het volgende schema.

Bij de indeling van onze links naar richtlijnen en informatie op internet proberen we de indeling volgens triggers te volgen. Voorbeeld:

Trigger 12: (Aanvankelijk) onverwacht overlijden (geen sprake van palliatieve zorg). Bijkomende vraag: is er een mogelijkheid geweest tot reanimatie? Is er dan een poging gedaan tot reanimatie? Indien niet : is er een afspraak (individueel), is deze geraadpleegd, en is er een institutioneel beleid?  

Overzicht van het onderwerp 'Reanimatie' (Tekst voor richtlijn m.b.t.de vragen en overwegingen in de organisatie; wie wel of niet en wanneer)

(1) In een institutioneel bepaald kader (als voorbeeld Meerkanten)

(2) Landelijk Beleid .(Nederlands Reanimatie Raad, Najaar 2008)

Interview Hanneke Assies

Publicatie overzicht

Autoimmune disorders is 'collective terminology' en het verband met een psychische manifestatie is ingewikkeld. Omdat er een levenslange ontsporing van het afweermechanisme bestaat zijn er vele relaties te noemen. Dit fundamentele artikel in de glutengevoelige syndromen is een goede inleiding tot begrip.

Psychische stoornissen door een somatische aandoening - Resumé

Janus Oomen, internist (n.p), medisch antropoloog

Inleiding
De psychische stoornissen door een somatische aandoening vormen een uitgestrekt grensgebied tussen de medische specialismen. Voor een 'state-of-the-art' zijn de onderwerpen te divergent. Een overzicht in een laatste versie van handboeken is vaak de beste ingang of overzicht tot de theorie van een samenhang tussen psychische manifestatie en somatische oorzaak. Helaas zijn dit juist de hoofdstukken die niet op internet terechtkomen. Steekwoorden zijn - in het Engels, in combinatie met:

'liaison';'consultation';'psychosomatic', 'general medical conditions'

'psychiatry' - 'organic'; 'neuropsychiatric'; 'somatic'

'adverse event', 'adversity´.

Ziektebeelden 
De psychische stoornissen door een somatische aandoening vormen een uitgestrekt grensgebied tussen de medische specialismen. Voor een 'state-of-the-art' zijn de onderwerpen te divergent. Een overzicht in een laatste versie van handboeken is vaak de beste ingang of overzicht tot de theorie van een samenhang tussen psychische manifestatie en somatische oorzaak. Helaas zijn dit juist de hoofdstukken die niet op internet terechtkomen. Steekwoorden zijn - in het Engels, in combinatie met 'psychiatry' - 'organic'; 'neuropsychiatric';'somatic';liaison';'consultation';'psychosomatic', 'general medical conditions'.

Een hint - die waarschijnlijk alleen aan de beginnende gebruiker van het internet besteed is. De vele digitale databanken zijn voor een specifieke zoekactie geschikter dat onze rubriek, die vooral bedoeld is als een inleidend overzicht. Hoe zoek ik zelf met het meeste succes? Ik ga naar 'mijn' digitale bibliotheek (UvA: www.uba.uva.nl//digitale_bibliotheek, die ik met een password ook thuis kan raadplegen; vraag er uw bibliotheekadviseur naar) en login, vervolgens naar scholar.google.nl en gebruik een geschikte zoekterm bijv. 'general medical conditions AND psychiatry' - en dat geeft mij een overzicht, waarin (via de digitale bibliotheekverbinding) tevens wordt aangegeven welke (artikelen, hoofdstukken etc.) fulltext beschikbaar zijn. Bijvoorbeeld: Burden of general medical conditions among individuals with bipolar disorder - UvA-linker: Full Text

De leidraad bij de door ons geboden links is datgene, dat de praktiserend psychiater kan assisteren bij de diagnostiek, behandeling en presentatie. Een rubricering was lastig te bedenken, want in dit bos heeft iedereen zijn eigen paadje. Als focus is gekozen voor de symptomatologie van kenmerkende 'klassieke beelden': delier, dementie en secundaire cognitieve en affectieve stoornissen. Richtlijnen zijn onmisbaar in de klinische praktijk en daarin ligt het zwaartepunt van onze keuze: met dank aan de collegae internisten van het Endegeest-convent waarin richtlijnen worden opgesteld en besproken. Zie als voorbeeld dit panel m.b.t. de lithiumintoxicatie (2003).

De essentiële klinische vraag is of deze psychiatrische symptomatologie bewijsbaar het effect is van deze somatische aandoening. De praktijkervaring is immers dat de symptomen diagnostisch niet specifiek zijn. Zo kunnen onder meer symptomatisch overeenkomende hallucinaties worden waargenomen bij een grote diversiteit aan somatische en niet-somatische oorzaken. Soms kan de causale lesie geduid worden in de 'hersenen als orgaan' (synoniem aan organische; cerebrale, neuro-, directe) of andere systemen (systemische, indirecte).

Onbedoelde Schade
Omdat het psychiatrische syndroom te weinig houvast geeft, wordt in deze rubriek ook de somatische aandoening genomen als het uitgangspunt. Auteurs/onderzoekers, die goede bekendheid genieten in dit domein, worden als een rubriekhoofd benut. De inhoud wordt zo beknopt mogelijk gehouden door de somatische aandoeningen te scheiden van die door middelen (drugs, medicatie), toxinen en andere vormen van co-incidentie en causaliteit. Invulling van deze differentiaal-diagnostische links vindt u summier in deze rubriek, maar uitgebreid in andere rubrieken op Psychiatrienet.nl. Deze rubriek heeft in 2009 een verdere toespitsing toegepast op onbedoelde schade (adverse events). Redenen daartoe zijn: (1) de organisatorische veranderingen (kerntaken, reductie van somatische zorgverlening, meer samenwerking met somatische voorzieningen 'buiten' de psychiatrie' maken dat somatische zorg in toenemende mate ervaren wordt als factor volgens een 'richtlijn somatische zorg'; en (2) de huidige psychiater is meer getraind en gewend somatische richtlijnen te verwerken in het belei en dat niet over te laten aan consulenten. De scheiding tussen somatiek (biologie) en psychiatrie (psychologie) is versmelting geworden. De rubriek 'general medical conditions' wordt daarmee steeds kleiner en minder in betekenis. Schade van behandeling daarentegen staat volop in de belangstelling.

De psychische stoornissen door een somatische aandoening vormen een uitgestrekt grensgebied tussen de medische specialismen. Voor een 'state-of-the-art' zijn de onderwerpen te divergent. Een overzicht in een laatste versie van handboeken is vaak de beste ingang of overzicht tot de theorie van een samenhang tussen psychische manifestatie en somatische oorzaak. Helaas zijn dit juist de hoofdstukken die niet op internet terechtkomen. Steekwoorden zijn - in het Engels, in combinatie met 'psychiatry' - 'organic'; 'neuropsychiatric';'somatic';liaison';'consultation';'psychosomatic', 'general medical conditions'. Een hint - die waarschijnlijk alleen aan de beginnende gebruiker van het internet besteed is. De vele digitale databanken zijn voor een specifieke zoekactie geschikter dat onze rubriek, die vooral bedoeld is als een inleidend overzicht. Hoe zoek ik zelf met het meeste succes? Ik ga naar 'mijn' digitale bibliotheek (UvA: , die ik met een password ook thuis kan raadplegen; vraag er uw bibliotheekadviseur naar) en login, vervolgens naar scholar.google.nl en gebruik een geschikte zoekterm bijv. 'general medical conditions AND psychiatry' - en dat geeft mij een overzicht, waarin (via de digitale bibliotheekverbinding) tevens wordt aangegeven welke (artikelen, hoofdstukken etc.) fulltext beschikbaar zijn. Bijvoorbeeld: - De leidraad bij de door ons geboden links is datgene, dat de praktiserend psychiater kan assisteren bij de diagnostiek, behandeling en presentatie. Een rubricering was lastig te bedenken, want in dit bos heeft iedereen zijn eigen paadje.

Als focus is gekozen voor de symptomatologie van kenmerkende 'klassieke beelden': delier, dementie en secundaire cognitieve en affectieve stoornissen. Richtlijnen zijn onmisbaar in de klinische praktijk en daarin ligt het zwaartepunt van onze keuze: met dank aan de collegae internisten van het Endegeest-convent waarin richtlijnen worden opgesteld en besproken. Zie als voorbeeld dit panel m.b.t. de (2003).De essentiële klinische vraag is of deze psychiatrische symptomatologie bewijsbaar het effect is van deze somatische aandoening. De praktijkervaring is immers dat de symptomen diagnostisch niet specifiek zijn. Zo kunnen onder meer symptomatisch overeenkomende hallucinaties worden waargenomen bij een grote diversiteit aan somatische en niet-somatische oorzaken. Soms kan de causale lesie geduid worden in de 'hersenen als orgaan' (synoniem aan organische; cerebrale, neuro-, directe) of andere systemen (systemische, indirecte). Omdat het psychiatrische syndroom te weinig houvast geeft, wordt in deze rubriek ook de somatische aandoening genomen als het uitgangspunt. Auteurs/onderzoekers, die goede bekendheid genieten in dit domein, worden als een rubriekhoofd benut. De inhoud wordt zo beknopt mogelijk gehouden door de somatische aandoeningen te scheiden van die door middelen (drugs, medicatie), toxinen en andere vormen van co-incidentie en causaliteit. Invulling van deze differentiaal-diagnostische links vindt u summier in deze rubriek, maar uitgebreid in andere rubrieken op Psychiatrienet.nl. Deze rubriek heeft in 2009 een verdere toespitsing toegepast op onbedoelde schade (adverse events).

Redenen daartoe zijn: (1) de organisatorische veranderingen (kerntaken, reductie van somatische zorgverlening, meer samenwerking met somatische voorzieningen 'buiten' de psychiatrie' maken dat somatische zorg in toenemende mate ervaren wordt als factor volgens een 'richtlijn somatische zorg'; en (2) de huidige psychiater is meer getraind en gewend somatische richtlijnen te verwerken in het belei en dat niet over te laten aan consulenten. De scheiding tussen somatiek (biologie) en psychiatrie (psychologie) is versmelting geworden. De rubriek 'general medical conditions' wordt daarmee steeds kleiner en minder in betekenis. Schade van behandeling daarentegen staat volop in de belangstelling.

Om deze redenen is er een nieuwe subrubriek Onbedoelde Schade, waarin de nadruk wordt gelegd op somatische richtlijnen hoe deze vast te stellen en te voorkomen, en ook worden de andere subbrieken aangepast in deze richting.

De inclusie van aandoeningen gaat uit van de DSM-IVTR (as III) resp. -V, in samenhang met de ICD-10-V (codes F00-99) en volgt daarin de diagnostische beschrijving die volgens de DSM op as I een syndroom codeert en op as III somatische factoren weergeeft in ICD-code. Als voorbeeld: dementie, depressieve kenmerken 294.10 en neurosyphilis F02.83.

Maart 2009

Lees de reacties
Janus Oomen, redacteur van deze rubriek, poneerde begin augustus 2003 de zesde Psychiatrienet-stelling.
Deze luidt als volgt:

Psychiaters in opleiding zouden niet moeten worden lastig gevallen met somatische taken.

Het betreft immers werkervaring, die zij na hun opleiding toch niet in praktijk kunnen brengen.

Hieronder vindt u de reacties van bezoekers van Psychiatrienet.nl op deze stelling.

REACTIES VAN BEZOEKERS
Dinsdag 30 september 2003
Psychiaters in opleiding zouden meer moeten worden "lastig gevallen" met somatiek.
Als ze hun beroep serieus nemen, zullen ze er achter komen dat comorbiditeit een aanzienlijk deel van het werk zal uitmaken.
T. Houtriet, Ziekenhuis Rivierenland Tiel

Maandag 29 september 2003
Als sociaal psychiatrisch verpleegkundige heb ik tijdens mijn opleiding destijds vooral geleerd dat somatiek niet losgezien kan worden van psychische en sociale factoren en dat deze zich onderling in allerlei verhoudingen openbaren.

Een psychiater is een (basis-)arts met specialisatie en zou deze visie moeten onderschrijven wil hij/zij niet een deel van zijn beroep tekort doen, dan wel totaal verkeerde psychiatrische diagnoses stellen en dito behandelingen aangaan.

De somatiek overdragen aan 'somatische' artsen is kortzichtig en niet meer van deze tijd.
Een somatische 'second opinion' is daarentegen ok, mits gebruikt in de holistische (sociaal-psychiatrische-somatische) kijk op de mens (patiënt).
M.C.J.M. Bogers, SPV

Vrijdag 26 september 2003
Naar mijn mening is het overduidelijk dat de psychiater als 'intermediair' tussen psyche en soma bij de specialisatie voldoende somatische kennis opdoet.
Nog belangrijker is echter om deze kennis in de loop van zijn/haar loopbaan voldoende op peil te houden.
Daarmee zou in het bij- en nascholingsprogramma best wat meer rekening gehouden kunnen worden!
R. Dijkshoorn, psychiater GGZ Noordholland Noord

Dinsdag 26 augustus 2003
Als oud-huisarts en nu bijna klaar met de opleiding tot psychiater, kan ik beamen dat somatische kennis en de praktische ervaring op dat gebied erg waardevol zijn in het werkgebied van een (a.s.) psychiater. De stelling onderschrijf ik dan ook niet.
Als psychiater ben je ook dokter, wat betekent dat in de differentiaaldiagnose mogelijkerwijs een somatische component kan of wellicht moet kunnen worden opgenomen en dat je weet hoe hiernaar te handelen.
Somatisch handelen zal in de praktijk inhouden: doorverwijzen naar de juiste persoon met een degelijk onderbouwde vraagstelling aan je somatische collega.
Net zoals onze somatische collega's een (meestal, niet altijd) degelijke vraagstelling aan ons formuleren als een patiënt naar de GGz wordt verwezen.
Er zijn genoeg psychiatrische ziektebeelden waar een potentieel somatische oorzaak tot de mogelijkheden van de etiologie behoren. Ik denk aan anaemie, hypo- of hyperthyreoidie, nierinsufficiëntie, leverpathologie.
Met de ouderwetse, gedegen somatische anamnese, sterk verwaarloosd binnen ons vak, kan - volgens mijn vroegere hoogleraren interne geneeskunde prof. Van Leeuwen en prof. Vreeken - in 60% van de gevallen een somatische diagnose gesteld worden.
Wij willen toch als psychiaters serieus genomen worden door onze collegae-medisch specialisten? Dan betekent dat een gedegen somatische parallelle educatie in de opleiding tot psychiater.
Ik ben daarom ook voor een somatisch jaar in onze opleiding, die nu 5 jaar is geworden en dus enige ruimte daarvoor biedt.
Afhankelijk van de somatische werkervaring van de agio kan men hier flexibel mee omgaan. Een vak als neurologie en/of interne geneeskunde vind ik in dit opzicht een belangrijke aanvulling op de zich ook somatisch verder ontwikkelende psychiatrie.
De verbiologisering van de psychiatrie is nuttig, maar moet niet als de oplossing beschouwd worden. Psychotherapie is en blijft ook belangrijk.
W. Kuyck, psychiater i.o. GGz 's-Hertogenbosch.

Maandag 25 augustus 2003
Uitgaande van de holistische mensvisie kan de somatiek per definitie niet worden losgekoppeld van psychosociale of psychische dan wel psychiatrische "delen" van het menselijk bestaan.
Immers, het is algemeen bekend dat lichaam en geest elkaar voortdurend beïnvloeden, zowel in positieve als in negatieve zin.
Zo een psychiater niet in eerste instantie zou zijn opgeleid als een somatisch arts, bestaat de kans dat diagnoses worden gemist.
Ik denk bijvoorbeeld aan de werking van de schildklier bij hyperactiviteit. In dat geval zal de psychiater op zijn minst bedacht moeten zijn op de wisselwerking tussen somatiek en psyche.
Ik ben altijd een voorstander geweest van de reguliere artsenopleiding voordat iemand verder kan gaan studeren als psychiater en pleit ervoor deze manier te handhaven.
Ik hoop met het bovenstaande duidelijk te hebben kunnen maken wat mijn mening over de stelling is.
Hans Oud, Zwolle

Maandag 25 augustus 2003
Mijns inziens moeten psychiaters wel degelijk somatiek in hun opleiding hebben. Lichaam en geest staan niet los van elkaar.
Daarnaast zijn de zelfverzorging en levensstijl van vele psychiatrische patiënten onder de maat, wat somatische klachten oplevert die hun weerslag (kunnen) hebben op de psyche, het zelfbeeld en het levensperspectief.
Het is dan goed om ervaring te hebben met somatiek, en de mogelijke implicaties daarvan m.b.t. de psychiatrische behandeling.
Daarnaast moeten psychiaters samenwerken met andere (medische) disciplines, zoals de verpleging, die soms wel degelijk iets met die somatische klachten aanmoeten.
Weten welke taak, en daarbij behorende belasting, deze medewerkers/collega�€�s hebben, bevordert een goede samenwerkingsrelatie tussen disciplines, wat per saldo een betere behandeling zou moeten opleveren.
H.J. Hehemann, Ziekenhuis Walcheren

Maandag 18 augustus 2003
Als AGIO psychiatrie ben ik van mening dat je wel belast moet worden met somatische taken, echter onder supervisie van een somaticus (huisarts, neuroloog of internist).
Het is logisch dat je somatische taken niet volledig kan beheersen, maar om goed te leren signaleren en later als psychiater op tijd een somatische collega in te schakelen.
Wieske Overbeek, AGIO Spatie Apeldoorn

Maandag 18 augustus 2003
Te vaak wordt somatiek bij psychiatrische patienten door artsen die buiten de psychiatrie werkzaam zijn, veronachtzaamd.
Mijns inziens is het zeer noodzakelijk dat AGIO's en psychiaters hun somatische kennis op peil houden, ook omdat somatiek en psychiatrie niet los van elkaar kunnen worden gezien.
P.P.J.M. van Velthoven, Altrecht

Maandag 4 augustus 2003
Ik ben van mening dat somatische taken wel degelijk deel moeten blijven uitmaken van de opleiding tot psychiater.
Een psychiater dient tijdens zijn opleiding hiermee voldoende ervaring op te doen, al was het alleen maar om op een behoorlijk professioneel niveau t.z.t. te kunnen communiceren met de collegae-somatisch artsen en -specialisten, alsook om in het contact met de patiënt een redelijke inschatting te kunnen maken van eventueel bestaande somatische comorbiditeit of van een a priori somatische oorsprong van een psychiatrisch beeld (denk bijvoorbeeld aan een delirant beeld).
De somatiek vormt thans nog een substantieel onderdeel van de basisopleiding en dat dient zo te blijven, temeer vanuit het gegeven dat het onderdeel somatiek in de opleiding in de loop van de afgelopen decennia al behoorlijk is ingekrompen.
Er dreigt anders een grens te worden overschreden van een toelaatbaar minimum.
J. Hulshof, Wolfheze

Maandag 4 augustus 2003
Het is m.i. te kort door de bocht om als psychiater alle somatiek af te stoten. Immers, lichaam en geest werken intensief samen.
Bovendien is het inherent aan het werk van een psychiater dat hij ook met somatiek in aanraking komt (medicatiebeleid).
Illustratief wellicht is het feit dat steeds meer biopsychologisch onderzoek zich richt op de invloed van (extreme) stress op lichaam en geest.
De verbanden die hierin worden gevonden zijn vaak opvallend en laten eens te meer zien dat het lichaam niet los van de geest valt te zien.
Voor psychiaters schuilt hierin m.i. een fraaie professionele uitdaging om deze verbanden te herkennen en te onderscheiden van somatiek in engere zin.
C.T. van der Weide, GGZ Drenthe